نویسنده : شقایق متقی – کارشناسی ارشد روابط بینالملل از دانشگاه تهران– عضو کمیته زنان انجمن دیپلماسی آب ایران
دیپلماسی آب و نقش آن در امنیت و مقابله با افراطگری در خاورمیانه
دیپلماسی آب تنها درباره تقسیم منابع آبی نیست، بلکه در عمل بخشی از مدیریت امنیت، ثبات سیاسی، توسعه اقتصادی و پیشگیری از وقوع بحرانهای اجتماعی محسوب میشود. در منطقهای که با مشکلاتی از جمله کمآبی، تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت، اختلافات مرزی و منازعات سیاسی روبهرو است، آب میتواند بهعنوان منبعی برای ایجاد تنش عمل کند. در چنین شرایطی، دیپلماسی آب میتواند آب را از یک عامل بالقوه بحران به کانالی برای گفتوگو، اعتمادسازی و صلحسازی تبدیل کند.
آیا آب در منطقه خاورمیانه یک مسئله امنیتی است؟
منطقه خاورمیانه یکی از خشکترین مناطق جهان است. در بسیاری از کشورهای این منطقه، آب تنها یک نیاز روزمره نیست، بلکه نقش اساسی در امنیت غذایی، اشتغال بهویژه در بخش کشاورزی، سلامت عمومی، تولید انرژی، مهاجرت و ثبات دولتها ایفا میکند. زمانی که منابع آب کاهش مییابد یا دسترسی به آن بهصورت ناعادلانه صورت میگیرد، زنجیرهای از پیامدها شکل میگیرد. کاهش تولیدات کشاورزی، افزایش بیکاری، گرانی مواد غذایی، نارضایتی اجتماعی، افزایش فشار بر دولتها و در برخی شرایط، بیثباتی سیاسی، از جمله پیامدهای چنین وضعیتی هستند. بنابراین، آب در خاورمیانه صرفاً یک مسئله زیستمحیطی یا اقتصادی نیست، بلکه میتواند به یک مسئله امنیتی تبدیل شود؛ زیرا بحران آب میتواند بر ابعاد مختلف امنیت ملی و امنیت انسانی تأثیر بگذارد.
آیا کمبود منابع آبی میتواند موجب شکلگیری اقدامات افراطگرایانه شود؟
سؤال دوم این است که آیا واقعاً کمبود منابع آبی میتواند باعث شکلگیری اقدامات افراطگرایانه در یک منطقه خاص شود؟
پاسخ به این سؤال مثبت است؛ با این حال، نکته حائز اهمیت آن است که کمبود آب بهصورت مستقیم باعث ایجاد افراطگرایی نمیشود. رابطه میان آب و افراطگرایی عمدتاً غیرمستقیم است. کمآبی میتواند پیامدهایی ایجاد کند که بهتدریج شرایط مناسبی برای شکلگیری یا گسترش افراطگرایی فراهم سازد. این فرایند را میتوان به شکل زیر توضیح داد:
- خشکسالی یا کاهش منابع آب؛
- آسیب به کشاورزی و معیشت مردم؛
- افزایش بیکاری و فقر؛
- مهاجرت روستاییان به شهرها؛
- افزایش فشار اجتماعی و رقابت بر سر منابع محدود؛
- تضعیف اعتماد عمومی به دولت؛
- ایجاد فضای مناسب برای جذب نیرو توسط گروههای افراطی.
به عبارت دیگر، آب بهجای اینکه بهصورت مستقیم علت افراطگرایی باشد، میتواند ایجادکننده یا تشدیدکننده شرایطی باشد که زمینه رشد افراطگرایی را فراهم میکند.
دیپلماسی آب چگونه میتواند این تهدیدها را کاهش دهد؟
دیپلماسی آب این پتانسیل را دارد که از طریق راههای گوناگون به کاهش این دسته از تهدیدها کمک کند. یکی از مهمترین مسیرها، کاهش تنش میان دولتها است. بخش قابلتوجهی از بحرانهای آبی در منطقه خاورمیانه با رودخانههای فرامرزی، مانند دجله، فرات و هیرمند، ارتباط دارد. اگر کشورها نتوانند در زمینههایی مانند سدسازی، برداشت آب و حقابه به توافق برسند، تنشهای سیاسی میتواند بهشدت افزایش یابد. دیپلماسی آب از طریق مذاکره، تنظیم توافقنامهها، ایجاد کمیسیونهای مشترک و طراحی سازوکارهای حل اختلاف میتواند از تبدیل تنشهای آبی به بحرانهای امنیتی جلوگیری کند یا دستکم از شدت آنها بکاهد. همچنین، زمانی که سطح تنش میان دولتها کاهش یابد، فضای منطقهای برای تنشزایی و سوءاستفاده گروههای افراطی نیز محدودتر خواهد شد.
نقش دیپلماسی آب در ایجاد اعتماد
سازوکار دیگری که دیپلماسی آب از طریق آن میتواند تهدیدات امنیتی را کاهش دهد، ایجاد اعتماد است. در منطقه خاورمیانه، بیاعتمادی میان کشورها در بسیاری از موارد بالاست. آب میتواند بهعنوان یک موضوع فنی و تخصصی مطرح شود که از طریق آن، زمینه اعتمادسازی میان کشورها فراهم گردد. حتی اگر دو کشور روابط سیاسی نزدیکی با یکدیگر نداشته باشند، همکاری در حوزه آب میتواند یک کانال ارتباطی را باز نگه دارد. اعتمادسازی میان کشورها از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا افراطگرایی معمولاً در محیطهایی رشد میکند که گفتوگو در آنها ضعیف، همکاری محدود و سطح سوءظن بالا باشد. در چنین شرایطی، بحرانها نیز با سرعت بیشتری امنیتی میشوند.
دیپلماسی آب و امنیت انسانی
دیپلماسی آب از طریق حفاظت از امنیت انسانی نیز میتواند به کاهش تهدیدات امنیتی کمک کند. امنیت انسانی به این معناست که مردم بتوانند در محیطی امن و عادی زندگی کنند و دسترسی به آب سالم یکی از پایههای اصلی این امنیت محسوب میشود.
زمانی که مردم به آب سالم دسترسی داشته باشند:
- بیماریها کاهش مییابد؛
- تولید غذا پایدارتر میشود؛
- فشار اقتصادی کاهش پیدا میکند؛
- احساس بیعدالتی کاهش مییابد؛
- و سطح رضایت و اعتماد عمومی میتواند افزایش پیدا کند.
بنابراین، دیپلماسی آب از طریق تثبیت دسترسی به منابع آبی میتواند به کاهش نارضایتی اجتماعی کمک شایانی کند. این موضوع بهویژه در مناطقی اهمیت دارد که گروههای افراطی از نارضایتی و احساس محرومیت مردم برای جذب نیرو استفاده میکنند.
دیپلماسی آب و جلوگیری از مهاجرتهای اجباری
دیپلماسی آب میتواند از طریق جلوگیری یا کاهش مهاجرتهای اجباری نیز به کاهش تهدیدات امنیتی کمک کند. خشکسالی و بحران آب میتوانند از عوامل مهم مهاجرت مردم از مناطق روستایی و شهری به مناطق دیگر باشند. اگر این جابهجاییها بهدرستی مدیریت نشوند، میتوانند فشارهای اجتماعی و اقتصادی ایجاد کنند. دیپلماسی آب از طریق مدیریت مشترک منابع آبی و برنامهریزی در سطح منطقهای میتواند شدت این مهاجرتها را کاهش دهد .هرچه مهاجرتهای ناشی از بحران آب کمتر شود، احتمال شکلگیری مناطق بیثبات و مستعد افراطگرایی نیز کاهش خواهد یافت.
کاهش رقابت و ایجاد منطق برد-برد
دیپلماسی آب همچنین این توانایی را دارد که از طریق کاهش رقابت بر سر منابع آبی، احتمال شکلگیری رقابتهای سیاسی و حتی امنیتی را کاهش دهد. دیپلماسی آب کمک میکند تا بهجای منطق «برد-باخت»، منطق «برد-برد» شکل بگیرد. به عبارت دیگر، کشورها بهجای اینکه آب را بهعنوان ابزاری برای فشار و اعمال قدرت ببینند، آن را بهعنوان زمینهای برای همکاری و تأمین منافع مشترک در نظر بگیرند.
چرا منطقه خاورمیانه به دیپلماسی آب نیاز دارد؟
سؤال مهمتر این است که چرا منطقه خاورمیانه به دیپلماسی آب نیاز دارد؟ در این منطقه چندین مسئله مهم بهطور همزمان وجود دارد؛ از جمله:
- کمآبی؛
- رودخانههای فرامرزی؛
- تنشهای سیاسی؛
- نابرابری در قدرت میان کشورها؛
- تغییرات اقلیمی؛
- افزایش خشکسالی.
بر همین اساس، دیپلماسی آب در این منطقه را میتوان نوعی دیپلماسی پیشگیرانه در نظر گرفت. هدف این نوع دیپلماسی آن است که پیش از تبدیل مشکلات آبی به بحرانهای سیاسی و امنیتی، زمینه گفتوگو، همکاری و مدیریت مشترک منابع فراهم شود.
دیپلماسی آب در مقابله با افراطگرایی چه کارکردی دارد؟
سؤال دیگر این است که دیپلماسی آب در مقابله با افراطگرایی چه کارکردی دارد؟
دیپلماسی آب میتواند کارکردهای مهمی داشته باشد؛ از جمله کاهش احساس محرومیت، محدود کردن فضای آشوب و باز کردن کانالهای همکاری در زمان بحران. گروههای افراطی اغلب از احساس محرومیت و نارضایتی اجتماعی برای جذب نیرو استفاده میکنند. هنگامی که دولتها از طریق همکاری آبی بتوانند خدمات پایدارتر و عادلانهتری ارائه دهند، این احساس محرومیت نیز میتواند کاهش یابد. گروههای افراطی معمولاً در مناطق بیثبات، کمبرخوردار، کمخدمات و حاشیهنشین فعالتر میشوند. دیپلماسی آب میتواند با کاهش بحرانهای ناشی از کمآبی، بخشی از این فضای آشوب و بیثباتی را محدود کند. از سوی دیگر، گاهی کشورها در حوزههای مختلف با یکدیگر اختلاف دارند، اما همچنان درباره آب به گفتوگو میپردازند. همین گفتوگو میتواند از قطع کامل ارتباط میان کشورها جلوگیری کند. حفظ ارتباط و استمرار گفتوگو، عامل مهمی در کاهش خطر افراطگرایی و بیثباتی است.
نتیجهگیری
دیپلماسی آب بهتنهایی قادر به حل تمامی مشکلات امنیتی، سیاسی و اجتماعی خاورمیانه نیست و نباید آن را راهحلی مستقل برای مقابله با افراطگرایی دانست. بااینحال، این نوع دیپلماسی میتواند یکی از ابزارهای مهم برای پیشگیری و مدیریت بحران باشد. دیپلماسی آب با کاهش تنش میان دولتها، ایجاد اعتماد، تقویت همکاری منطقهای، حفاظت از امنیت انسانی، کاهش مهاجرتهای اجباری و کاهش رقابت بر سر منابع محدود میتواند شرایط مساعدتری برای ثبات و امنیت در منطقه ایجاد کند. در نهایت، مقابله مؤثر با افراطگرایی نیازمند رویکردی چندبعدی است. دیپلماسی آب باید در کنار عواملی مانند توسعه اقتصادی، آموزش، حکمرانی مطلوب، کاهش نابرابری و تقویت دیپلماسی منطقهای قرار گیرد تا بتواند نقشی مؤثر در کاهش زمینههای اجتماعی و سیاسی افراطگرایی و افزایش ثبات در خاورمیانه ایفا کند.
منابع:
- Percival, V., & Homer-Dixon, T. (1998). Environmental Scarcity and Violent Conflict: The case of South Africa. Journal of Peace Research.
- Ide,T., Sumer, V., & Aldehoff, L. (2016). Environmental Peacebuilding in the Middle East. In Routledge Handbook of Environmental Conflict and Peacebuilding.
- Janabi, H. (2022). Water Diplomacy and Transboundary Watercourses: Obstacles and Realties in the Middle East.
- Jubori, H. H. K., Kaynak, A. B. (2025). The Impact of Climate Change on Water Diplomacy in The Middle East. International Journal of Advanced Humanities Research.
