همایش بینالمللی «سایه جنگ بر مردم و طبیعت در منطقه» به مناسبت روز بینالمللی پیشگیری از بهرهکشی از محیط زیست در جنگ و مخاصمات مسلحانه، روز دوشنبه ۲۵ آبانماه ۱۴۰۵ با حضور رئیس دانشگاه تربیت مدرس، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، استادان دانشگاه و جمعی از صاحبنظران داخلی و بینالمللی در دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد.
این همایش با همکاری مرکز صلح و محیط زیست و انجمن دیپلماسی آب ایران و با هدف بررسی پیامدهای انسانی و زیستمحیطی جنگ، تبیین مسئولیتهای ملی و بینالمللی در حفاظت از طبیعت در زمان مخاصمات مسلحانه و بررسی ظرفیتهای همکاری و دیپلماسی محیط زیستی برای تقویت صلح در منطقه برگزار شد.
در ابتدای این نشست، دکتر محمدرضا شهبازبگیان، رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران، ضمن خوشامدگویی به حاضران از سوی دو نهاد برگزارکننده، به سه وجه تمایز سنت برگزاری این مناسبت در ایران اشاره کرد.
وی نخست، بر ماهیت غیردولتی و نقشآفرینی نهادهای مدنی در برگزاری این مراسم تأکید کرد؛ دوم، استمرار حدود ۱۷ ساله این سنت در ایران را یادآور شد و سوم، برگزاری مراسم در سال جاری، با وجود تجربه جنگ و شرایط دشوار کشور را نشانهای از پایبندی به اهمیت حفاظت از محیط زیست حتی در سختترین شرایط دانست. وی با اشاره به اهمیت تداوم این سنت، تأکید کرد که توجه به پیامدهای زیستمحیطی جنگ و زنده نگه داشتن این دغدغه نباید تحت تأثیر شرایط بحرانی متوقف شود.
در ادامه، دکتر یوسف حجت، رئیس دانشگاه تربیت مدرس، با اشاره به ضرورت نگاه جامع به مسئله تخریب محیط زیست، خاطرنشان کرد که جنگ تنها عامل تخریب طبیعت و آلودگی محیط زیست نیست؛ بلکه الگوهای ناپایدار زندگی و فعالیتهای روزمره انسانی، از جمله استفاده گسترده از خودروها و پیامدهای ناشی از آن، نیز در آلودگی هوا و تخریب محیط زیست نقش دارند. وی با این نگاه، بر ضرورت توجه همزمان به مسئولیتهای انسانی در شرایط جنگ و در زندگی روزمره برای حفاظت از محیط زیست تأکید کرد.
سپس دکتر میرزایی، رئیس دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس، در سخنانی با عنوان «از روایت رنج انسان تا روایت رنج طبیعت؛ نقش ادبیات روایی در حفاظت از محیط زیست و شکلگیری حافظه بومشناختی جنگ»، به نقش روایت و ادبیات در بازنمایی پیامدهای انسانی و طبیعی جنگ پرداخت.
وی با طرح مفهوم «روایتشناسی بومگرا» (Ecocritical Narratology)، به اهمیت این رویکرد در مطالعات معاصر اشاره کرد و بر ضرورت فراتر رفتن از روایت صرفاً انسانمحور جنگ تأکید داشت. از این منظر، ادبیات و روایت میتوانند در ثبت رنج طبیعت، بازنمایی آسیبهای زیستمحیطی و شکلگیری حافظه جمعی و بومشناختی جوامع از جنگ نقشی مؤثر ایفا کنند.
در بخش بعدی افتتاحیه، دکتر شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با تأکید بر ضرورت توجه به پیامدهای زیستمحیطی جنگ اظهار داشت که جنگ حتی پس از پایان درگیریهای نظامی نیز به پایان نمیرسد؛ چراکه بخشی از آثار آن در خاک، آب، هوا، جنگلها، تالابها و زیستگاههای طبیعی باقی میماند و ممکن است سالها و حتی نسلهای بعد را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به پنج مؤلفه بههمپیوسته توسعه پایدار، یعنی مردم، سیاره، رفاه، صلح و مشارکت، تصریح کرد که صلح بستر و شرط اساسی تحقق سایر ابعاد توسعه پایدار است. به گفته وی، در نبود صلح، امنیت و سلامت مردم به خطر میافتد، منابع حیاتی تخریب میشوند و زمینه مشارکت اجتماعی و همکاریهای ملی و بینالمللی تضعیف میشود.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست همچنین به پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم جنگ بر محیط زیست، از جمله آلودگی منابع آب و خاک، انتشار آلایندهها در پی حمله به تأسیسات صنعتی و انرژی، آسیب به زیرساختهای آب و فاضلاب و تهدید اکوسیستمهای طبیعی اشاره کرد. وی با بیان اینکه مستندسازی علمی خسارات زیستمحیطی جنگ و پیگیری حقوقی و بینالمللی آنها اهمیت ویژهای دارد، بر ضرورت همکاری دانشگاهها، متخصصان و نهادهای مسئول در این زمینه تأکید کرد.
انصاری بخش مهمی از سخنان خود را به آینده و ضرورت بازسازی سبز اختصاص داد و گفت بازسازی پس از جنگ نباید صرفاً به بازگشت به شرایط پیش از جنگ محدود شود، بلکه باید فرصتی برای اصلاح الگوهای ناپایدار توسعه و احیای سرمایههای طبیعی باشد. وی همچنین از تدوین سند سیاستی «بازسازی سبز و احیای سرمایههای طبیعی پس از جنگ» در سازمان حفاظت محیط زیست خبر داد.
وی با اشاره به ظرفیت محیط زیست برای تقویت گفتوگو و اعتمادسازی میان کشورها، بر اهمیت دیپلماسی پیشگیرانه محیط زیستی و همکاری منطقهای در حفاظت از منابع و زیستبومهای مشترک تأکید کرد. به گفته وی، حفاظت از طبیعت میتواند حتی در شرایط اختلافات سیاسی، زمینهای برای همکاری و تقویت صلح منطقهای فراهم کند.
در بخش دیگری از برنامه، کلیپهایی با موضوع کودکان میناب و غزه و همچنین مفهوم اکوساید به نمایش درآمد. همچنین بیانیه دبیرکل سازمان ملل متحد به مناسبت این روز، توسط دکتر اصلی عباسی قرائت شد.
در ادامه، پنل تخصصی همایش با مدیریت دکتر اصلی عباسی برگزار شد. در این بخش، صاحبنظران و کارشناسان داخلی و بینالمللی به ارائه دیدگاهها و پژوهشهای خود درباره ابعاد مختلف پیامدهای جنگ بر محیط زیست پرداختند.
از جمله سخنرانان این پنل میتوان به دکتر محمد یزدی، استاد دانشگاه و دبیر گروه محیط زیست فرهنگستان علوم، با موضوع آثار زیانبار محیط زیستی جنگ تحمیلی هشتساله؛ پروفسور جفری ساکس، استاد و مدیر مرکز توسعه پایدار دانشگاه کلمبیا؛ مهندس امید صدیقی، مدیرکل دفتر مقابله با آلودگی دریایی سازمان حفاظت محیط زیست؛ دکتر اویس سرمد، معاون سابق دبیر اجرایی کنوانسیون تغییرات آبوهوا؛ دکتر محمد اسامه عظام، استاد دانشگاه علوم و فناوری اردن و معاون مرکز دیپلماسی آب دانشگاه اردن؛ صبا شکرالهی، ارائهدهنده پژوهش خسارات زیستمحیطی جنگ ۱۲ روزه؛ و پروفسور کارن هولم از دانشگاه اسکس و کمیسیون جهانی حقوق محیط زیست اشاره کرد.
این همایش با جمعبندی مباحث پنل و قرائت بیانیه به کار خود پایان داد.
برگزاری این نشست در دانشگاه تربیت مدرس، بار دیگر بر ضرورت توجه به این واقعیت تأکید کرد که حفاظت از محیط زیست در شرایط جنگ، موضوعی فراتر از یک دغدغه تخصصی زیستمحیطی است و با امنیت انسانی، سلامت جوامع، مسئولیت بیننسلی و آینده صلح در منطقه پیوندی بنیادین دارد.
در این میان، استمرار مشارکت نهادهای مدنی و دانشگاهی در گرامیداشت این روز بینالمللی و برگزاری چنین نشستهایی، فرصتی برای تقویت آگاهی عمومی، مستندسازی علمی پیامدهای جنگ و تبدیل دغدغههای مشترک زیستمحیطی به زمینهای برای گفتوگو، همکاری و صلح پایدار فراهم میکند.




